Ortostatik hipotansiyon, oturur veya yatar pozisyondan ayağa kalkıldığında tansiyonun beklenenden fazla düşmesiyle ortaya çıkan bir tansiyon bozukluğudur. Baş dönmesi, dengesizlik ve bayılma gibi belirtilere neden olabilir.
Ortostatik hipotansiyon nedir?
Ortostatik hipotansiyon, kişinin oturur veya yatar pozisyondan ayağa kalktığında tansiyonunun belirgin şekilde düşmesi durumudur. Bu düşüş nedeniyle beyne giden kan akımı kısa süreli azalabilir ve baş dönmesi, göz kararması, dengesizlik hissi veya bayılma gelişebilir. Halk arasında “ayağa kalkınca tansiyon düşmesi” olarak da bilinir.
Normalde ayağa kalkıldığında vücut tansiyonu dengelemek için hızlı şekilde tepki verir. Kalp biraz daha hızlı çalışır ve damarlar daralarak beynin yeterli kan almasını sağlar. Ortostatik hipotansiyonda ise bu denge mekanizması yeterince hızlı çalışamaz ve tansiyon düşüşü ortaya çıkar.
Ortostatik hipotansiyon neden olur?
Ortostatik hipotansiyonun en sık nedenlerinden biri vücuttaki sıvı azalmasıdır. Susuz kalma, uzun süre açlık, aşırı terleme, kusma veya ishal gibi durumlar dolaşımdaki kan hacmini azaltarak tansiyon düşüklüğüne yol açabilir.
Bazı ilaçlar da ortostatik hipotansiyona neden olabilir. Özellikle tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler, bazı depresyon ilaçları ve Parkinson hastalığında kullanılan tedaviler tansiyon kontrolünü etkileyebilir. Birden fazla tansiyon ilacı kullanan kişilerde risk daha yüksek olabilir.
Şeker hastalığı, Parkinson hastalığı ve sinir sistemini etkileyen bazı nörolojik hastalıklar da vücudun tansiyon düzenleme mekanizmasını bozabilir. Uzun süre yatakta kalan kişilerde de ayağa kalkınca tansiyon kontrolü zorlaşabilir.
Belirtileri nelerdir?
En sık görülen belirti ayağa kalkınca gelişen baş dönmesidir. Bazı kişiler kısa süreli sersemlik hissi tarif ederken bazıları göz kararması veya “bir an boşlukta kalmış gibi olma” hissi yaşar.
Bulanık görme, kulakta uğultu, halsizlik ve dengesizlik hissi de görülebilir. Şikayetler çoğu zaman birkaç saniye veya dakika içinde düzelir ancak bazı kişilerde bayılma gelişebilir.
Belirtiler özellikle sabah saatlerinde, sıcak havalarda veya uzun süre oturduktan sonra ayağa kalkınca daha belirgin hale gelebilir. Bu nedenle birçok hasta şikayetlerini özellikle sabah yataktan kalkarken fark ettiğini söyler.
Kimlerde daha sık görülür?
Ortostatik hipotansiyon özellikle ileri yaşta daha sık görülür. Yaş ilerledikçe damarların tansiyon değişikliklerine verdiği yanıt yavaşlayabilir ve vücudun denge mekanizması eskisi kadar hızlı çalışmayabilir.
Şeker hastalığı olan kişilerde sinir sistemi etkilenirse tansiyon kontrolü bozulabilir. Parkinson hastalığında da benzer şekilde ortostatik hipotansiyon gelişebilir. Uzun süre yatağa bağımlı kalan kişilerde de ayağa kalkınca tansiyon düşmesi daha sık görülür.
Bazı kişilerde sıcak hava, uzun süre ayakta kalma veya yetersiz sıvı tüketimi şikayetleri belirgin şekilde artırabilir.
Tehlikeli midir?
Ortostatik hipotansiyon çoğu zaman ciddi bir hastalık değildir ancak düşme ve yaralanma riskini artırabilir. Özellikle ileri yaşta gelişen bayılmalar kalça kırığı gibi önemli sorunlara yol açabilir.
Bazı hastalarda ortostatik hipotansiyon altta yatan nörolojik veya dolaşımla ilgili bir hastalığın belirtisi olabilir. Bu nedenle özellikle yeni başlayan, sık tekrar eden veya günlük yaşamı belirgin etkileyen şikayetler değerlendirilmelidir.
Göğüs ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı veya uzun süren bilinç kaybı eşlik ediyorsa daha ayrıntılı inceleme gerekir.
Tanı nasıl konur?
Tanının temelini tansiyon ölçümü oluşturur. Hastanın tansiyonu yatarken ve ayağa kalktıktan sonraki dakikalarda ölçülür. Ayağa kalkınca tansiyonda belirgin düşüş saptanması ortostatik hipotansiyonu düşündürür.
EKG, kan testleri ve kullanılan ilaçların değerlendirilmesi önemlidir. Bazı hastalarda ritim Holter cihazı, ekokardiyografi veya ileri incelemeler gerekebilir.
Tilt testi bazı hastalarda kullanılabilir. Bu test sırasında hasta belirli açıda yatırılarak tansiyon ve nabız değişiklikleri kontrollü şekilde değerlendirilir.
Tedavi nasıl yapılır?
Tedavinin temel amacı tansiyon düşüşünü azaltmak ve belirtileri kontrol altına almaktır. Bunun için öncelikle sıvı tüketiminin düzenlenmesi önemlidir. Özellikle susuz kalmaktan kaçınılmalıdır. Bazı hastalarda tuz tüketiminin artırılması önerilebilir ancak bu karar kişiye göre verilmelidir.
Ani ayağa kalkmaktan kaçınmak faydalıdır. Özellikle sabah yataktan kalkarken önce birkaç dakika oturup ardından ayağa kalkmak belirtileri azaltabilir. Uzun süre hareketsiz ayakta kalmamak da önemlidir.
Bazı hastalarda varis çorabı kullanılması önerilebilir. Bu çoraplar bacaklarda kan birikmesini azaltarak tansiyon düşüşünü hafifletebilir. İlaçlara bağlı ortostatik hipotansiyon varsa tedavi yeniden düzenlenebilir. Sık ve belirgin şikayetleri olan bazı hastalarda tansiyonu destekleyen ilaçlar kullanılabilir.
Su içmek gerçekten faydalı mı?
Evet. Yetersiz sıvı alımı ortostatik hipotansiyonun en sık nedenlerinden biridir. Gün içinde düzenli sıvı tüketmek belirtilerin azalmasına yardımcı olabilir. Özellikle sıcak havalarda, egzersiz sonrası veya hastalık dönemlerinde sıvı ihtiyacı artabilir.
Birçok hasta yeterli sıvı tükettiğinde baş dönmesi şikayetlerinin belirgin şekilde azaldığını fark eder.
Sabahları neden daha fazla olur?
Gece boyunca sıvı alınmaması nedeniyle sabah saatlerinde tansiyon daha düşük olabilir. Bu nedenle yataktan hızlı kalkmak baş dönmesini artırabilir.
Sabah ayağa kalkmadan önce birkaç dakika yatakta oturmak ve hareketleri daha yavaş yapmak belirtilerin hafiflemesine yardımcı olabilir.
Spor yapmak zararlı mı?
Çoğu kişide hafif ve düzenli egzersiz faydalıdır. Yürüyüş gibi aktiviteler dolaşım sisteminin daha iyi çalışmasına yardımcı olabilir.
Ancak ani pozisyon değişiklikleri içeren egzersizlerde dikkatli olunmalıdır. Şikayetler belirginse egzersiz planı hekimle birlikte düzenlenmelidir.
Hangi durumlarda hekime başvurulmalı?
Sık tekrar eden baş dönmesi, bayılma veya düşme gelişiyorsa değerlendirme gerekir. Yeni başlayan şikayetlerin özellikle ileri yaşta ortaya çıkması daha dikkatli inceleme gerektirebilir.
Göğüs ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı veya uzun süren bilinç kaybı eşlik ediyorsa acil değerlendirme yapılmalıdır. Yeni başlanan bir ilaç sonrası belirgin tansiyon düşmesi gelişirse hekime bilgi verilmelidir.
Sık sorulan sorular
Ortostatik hipotansiyon bayılma yapar mı?
Evet. Tansiyon düşüşü belirgin olduğunda kısa süreli bilinç kaybı gelişebilir.
Ayağa kalkınca göz kararması normal midir?
Kısa süreli hafif baş dönmesi bazen görülebilir ancak sık tekrar ediyorsa değerlendirilmelidir.
Ortostatik hipotansiyon kalp hastalığı mıdır?
Her zaman değildir. Ancak bazı kalp ve sinir sistemi hastalıklarıyla ilişkili olabilir.
Kahve iyi gelir mi?
Bazı kişilerde kafein tansiyonu hafif yükseltebilir ancak herkes için uygun olmayabilir.
Tuz tüketimini artırmak faydalı olur mu?
Bazı hastalarda faydalı olabilir ancak özellikle tansiyon veya kalp hastalığı olan kişilerde bu karar hekim tarafından verilmelidir.
Ortostatik hipotansiyon tamamen geçer mi?
Altta yatan nedene bağlıdır. Bazı kişilerde yaşam tarzı değişiklikleriyle belirgin düzelme sağlanabilir.
Varis çorabı gerçekten işe yarar mı?
Evet. Bazı hastalarda bacaklarda kan birikmesini azaltarak belirtilerin hafiflemesine yardımcı olabilir.
