Pulmoner hipertansiyon, akciğerlerdeki kan damarlarında basıncın normalden yüksek olması durumudur. Normal akciğer damar basıncı 8-20 mmHg arasındayken pulmoner hipertansiyonda bu değer 25 mmHg’nin üzerine çıkar. Yüksek basınç kalbin sağ tarafını zorlar ve zamanla kalp yetmezliğine yol açabilir.
Pulmoner hipertansiyon başlangıçta hafif belirtiler verebilir veya hiç belirti vermeyebilir. Hastalık ilerledikçe nefes darlığı, yorgunluk ve göğüs ağrısı ortaya çıkar. Egzersiz kapasitesi giderek azalır ve günlük aktiviteler zorlaşır.
- Pulmoner Hipertansiyon Nedir?
- Pulmoner Hipertansiyon Belirtileri Nelerdir?
- Pulmoner Hipertansiyon Neden Olur?
- Pulmoner Hipertansiyon Riskleri ve Komplikasyonları Nelerdir?
- Pulmoner Hipertansiyon Tanısı Nasıl Konur?
- Pulmoner Hipertansiyon Tedavi Seçenekleri Nelerdir?
- Pulmoner Hipertansiyondan Korunma Yolları Nelerdir?
- Ne Zaman Acil Servise Başvurmalısınız?
Pulmoner Hipertansiyon Nedir?
Pulmoner hipertansiyon, kalbin sağ tarafından akciğerlere giden küçük damarlarda basıncın anormal derecede artması durumudur. Bu damarlar normalden dar, kalın veya tıkalı hale gelir. Kan geçişi zorlaşır ve akciğer damar basıncı yükselir.
Yüksek basınç nedeniyle kalbin sağ alt odacığı daha fazla çalışmak zorunda kalır. Zamanla kalp kası kalınlaşır, büyür ve zayıflar. Sağ kalp yetmezliği gelişebilir. Vücudun diğer organlarına yeterli kan gitmemesi nedeniyle ciddi sorunlar ortaya çıkabilir.
Pulmoner Hipertansiyon Belirtileri Nelerdir?
Pulmoner hipertansiyon belirtileri hastalığın erken evrelerinde fark edilmeyebilir. İlk belirti genellikle egzersiz sırasında nefes darlığıdır. Hastalık ilerledikçe dinlenme anında bile nefes darlığı yaşanabilir.
Belirtiler diğer kalp ve akciğer hastalıklarına benzediği için tanı gecikebilir. Yorgunluk ve egzersiz kapasitesinde azalma en sık fark edilen sorunlardır.
Pulmoner hipertansiyon belirtileri şunları içerebilir:
- Nefes darlığı (başlangıçta egzersizde, sonra dinlenirken)
- Yorgunluk ve halsizlik
- Baş dönmesi
- Bayılma (özellikle egzersiz sırasında)
- Göğüs ağrısı veya göğüste baskı hissi
- Çarpıntı
- Dudaklar ve ciltte morumsu renk (siyanoz)
- Ayak bileklerinde ve bacaklarda şişlik (ödem)
- Karında şişlik (asit)
- Boyun toplardamarlarında şişme
- İştah azalması
- Bulantı
- Egzersiz kapasitesinde azalma
- Uyku bozuklukları
Belirtiler yavaş yavaş gelişir ve aylar veya yıllar içinde kötüleşebilir. İlk aşamalarda sadece yoğun egzersizde nefes darlığı yaşanırken zamanla hafif aktivitelerde bile zorluk çekilebilir.
Pulmoner Hipertansiyon Neden Olur?
Normalde kalbin sağ tarafı vücuttan gelen oksijensiz kanı akciğerlere pompalar. Akciğerlerde ince damarlar aracılığıyla kan oksijen alır ve karbondioksit bırakır. Sonra kalbin sol tarafına döner ve vücuda gönderilir.
Pulmoner hipertansiyonda akciğerlerdeki küçük damarlar hasar görür, daralır veya tıkanır. Damar duvarları kalınlaşır, sertleşir ve kanı geçirmekte zorlanır. Bazı damarlarda kan pıhtıları oluşur. Bu değişiklikler nedeniyle kan geçişi zorlaşır ve basınç yükselir.
Pulmoner hipertansiyonun beş ana tipi vardır. Her tip farklı nedenlerden kaynaklanır. Tip 1 (pulmoner arteriyel hipertansiyon) genetik faktörler, ilaçlar veya bilinmeyen nedenlerden oluşur. Tip 2 sol kalp hastalıklarından, Tip 3 kronik akciğer hastalıklarından, Tip 4 kronik pıhtılardan, Tip 5 ise diğer hastalıklardan kaynaklanır.
En sık nedenler arasında sol kalp hastalıkları, kronik akciğer hastalıkları, uyku apnesi, kronik pulmoner emboli, doğuştan kalp hastalıkları, bağ dokusu hastalıkları, HIV enfeksiyonu, karaciğer hastalıkları ve ilaçlar yer alabilir.
Sol Kalp Hastalıkları
Pulmoner hipertansiyonun en sık nedenidir. Kalp yetmezliği, mitral kapak hastalıkları veya hipertansiyona bağlı sol kalp sorunları akciğerlerde basınç artışına yol açabilir.
Kronik Akciğer Hastalıkları
KOAH, akciğer fibrozu, interstisyel akciğer hastalıkları gibi kronik akciğer sorunları akciğer damarlarına zarar verebilir ve pulmoner hipertansiyona neden olabilir.
Uyku Apnesi
Uyku sırasında tekrarlayan oksijen düşüklükleri akciğer damarlarını etkiler ve zamanla pulmoner hipertansiyon gelişebilir.
Kronik Pulmoner Emboli
Tedavi edilmemiş veya tam çözülmemiş akciğer pıhtıları zamanla akciğer damarlarında kalıcı tıkanıklığa ve pulmoner hipertansiyona yol açabilir.
Doğuştan Kalp Hastalıkları
Kalp delikleri (ASD, VSD) gibi doğuştan kalp sorunları akciğer damarlarında basınç artışına neden olabilir.
Bağ Dokusu Hastalıkları
Skleroderma, lupus, romatoid artrit gibi hastalıklar akciğer damarlarına zarar vererek pulmoner hipertansiyona yol açabilir.
İlaç ve Toksin Kullanımı
Bazı iştah kesici ilaçlar, amfetaminler, kokain ve bazı kemoterapötik ilaçlar pulmoner hipertansiyona neden olabilir.
HIV Enfeksiyonu
HIV virüsü akciğer damarlarında enflamasyona yol açarak pulmoner hipertansiyon riskini artırabilir.
Karaciğer Hastalıkları
Portal hipertansiyon (karaciğer sirozu sonucu portal damar basıncının yükselmesi) pulmoner hipertansiyona yol açabilir.
Yüksek İrtifa
Uzun süre yüksek irtifada yaşamak oksijen azlığı nedeniyle pulmoner hipertansiyona neden olabilir.
Genetik Faktörler
Aile öyküsü varsa risk artar. BMPR2 gen mutasyonu gibi kalıtsal faktörler hastalığa yatkınlık yaratabilir.
Pulmoner Hipertansiyon Riskleri ve Komplikasyonları Nelerdir?
Pulmoner hipertansiyon tedavi edilmediğinde veya kontrol altına alınamadığında kalbin sağ tarafı giderek zayıflar. Sağ kalp yetmezliği gelişebilir ve vücuda yeterli kan pompalanamaması nedeniyle organlar zarar görebilir.
Hastalığın ilerlemesi yaşam kalitesini ciddi şekilde bozar. Basit günlük aktiviteler bile zorlaşır. Hastane yatışları sıklaşabilir ve yaşam süresi kısalabilir.
Pulmoner hipertansiyon aşağıdakilere yol açabilir:
- Sağ kalp yetmezliği. En ciddi komplikasyondur. Kalbin sağ alt odacığı sürekli yüksek basınca karşı pompalamak zorunda kalır. Zamanla kalp kası zayıflar, büyür ve yeterince kasılamaz. Vücuda kan gitmemesi nedeniyle organlar zarar görür.
- Kalp ritim bozuklukları. Büyümüş kalp odacıkları anormal elektriksel aktiviteye yol açabilir. Atriyal fibrilasyon, atriyal flutter gibi ritim bozuklukları gelişebilir. Bu durum çarpıntı, baş dönmesi ve inme riskini artırabilir.
- Kan pıhtıları. Akciğer damarlarında yavaş akan kan pıhtılaşabilir. Pıhtılar durumu daha da kötüleştirebilir.
- Kanama. Yüksek basınç nedeniyle akciğer damarları zayıflar ve yırtılabilir. Kanlı öksürük (hemoptizi) gelişebilir. Nadiren hayatı tehdit eden akciğer kanaması olabilir.
- Gebelik komplikasyonları. Pulmoner hipertansiyonu olan kadınlarda gebelik hem anne hem bebek için hayati risk taşır. Gebelik önerilmez.
- Egzersiz kapasitesinde ciddi azalma. Zamanla günlük basit aktiviteler bile yapılamaz hale gelebilir. Yürümek, merdiven çıkmak, giyinmek gibi işler zorlaşabilir.
- Karaciğer hasarı. Sağ kalp yetmezliği karaciğerde kan birikimine neden olabilir. Karaciğer şişer ve fonksiyonları bozulabilir.
- Böbrek hasarı. Yetersiz kan akışı böbrek fonksiyonlarını etkileyebilir.
- Yaşam kalitesinde düşme. Sürekli yorgunluk, nefes darlığı, aktivite kısıtlılığı, anksiyete ve depresyon yaşam kalitesini ciddi şekilde bozabilir.
Pulmoner Hipertansiyon Tanısı Nasıl Konur?
Pulmoner hipertansiyon tanısı belirtilerin değerlendirilmesi, fizik muayene ve çeşitli testlerle konulur. Belirtiler diğer hastalıklara benzediği için kesin tanı detaylı araştırma gerektirir.
Sağ kalp kateterizasyonu altın standarttır. Bu test akciğer damar basıncını doğrudan ölçer ve kesin tanı koydurucu tek testtir. Diğer testler pulmoner hipertansiyonu düşündürür ancak kesin tanı sağ kalp kateterizasyonu ile konulur.
Pulmoner Hipertansiyon Tedavi Seçenekleri Nelerdir?
Pulmoner hipertansiyon tedavisinin amacı belirtileri azaltmak, egzersiz kapasitesini artırmak, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve yaşam kalitesini iyileştirmektir. Tedavi pulmoner hipertansiyon tipine ve altta yatan nedene göre belirlenir.
Tip 1 (pulmoner arteriyel hipertansiyon) için özel ilaçlar vardır. Diğer tiplerde altta yatan hastalığın tedavisi önceliklidir. Çoğu hastada ilaç tedavisi, oksijen desteği ve yaşam tarzı değişiklikleri kombinasyonu kullanılır.
Pulmoner hipertansiyon tedavi seçenekleri akciğer damarlarını genişleten ilaçlar, kan sulandırıcılar, diüretikler, oksijen tedavisi, egzersiz programları ve ileri vakalarda akciğer nakli içerir.
Akciğer Damarlarını Genişleten İlaçlar
Pulmoner arteriyel hipertansiyon (Tip 1) tedavisinde kullanılır. Bu ilaçlar akciğer damarlarını genişletir, basıncı düşürür ve kalp üzerindeki yükü azaltır.
Endotelin reseptör antagonistleri (bosentan, ambrisentan, macitentan) damar daralmasını önler. Fosfodiesteraz-5 inhibitörleri (sildenafil, tadalafil) damarları gevşetir. Prostasiklin analogları (epoprostenol, treprostinil, iloprost) damar genişletici ve kan pıhtılaşmasını önleyici etkilidir. Guanilat siklaz stimülatörü (riociguat) damarlarda gevşeme sağlar.
Bu ilaçlar ağızdan, cilt altı enjeksiyonla, damar içi infüzyonla veya inhalasyon yoluyla verilebilir. Bazı hastalarda ilaç kombinasyonları kullanılır.
Kan Sulandırıcılar (Antikoagülanlar)
Akciğer damarlarında pıhtı oluşumunu önler. Warfarin en sık kullanılan ilaçtır. Düzenli INR takibi gerektirir. Yeni antikoagülanlar (rivaroksaban, apiksaban) bazı hastalarda tercih edilebilir.
Diüretikler (Su Atıcılar)
Vücutta biriken sıvıyı atmaya yardımcı olur. Bacaklarda şişlik, karında sıvı birikimi ve nefes darlığını azaltır. Furosemid, spironolakton gibi ilaçlar kullanılır.
Oksijen Tedavisi
Kan oksijen seviyesi düşükse uzun süreli oksijen tedavisi önerilir. Özellikle gece veya egzersiz sırasında oksijen kullanımı nefes darlığını azaltır, organ fonksiyonlarını destekler.
Digoksin
Kalp atış hızını kontrol eder ve kalbin kasılma gücünü artırır. Özellikle atriyal fibrilasyon gibi ritim bozukluğu varsa kullanılır.
Kalsiyum Kanal Blokerleri
Sadece kalsiyum kanal blokerlerine yanıt veren küçük bir hasta grubunda etkilidir. Sağ kalp kateterizasyonu sırasında vazoreaktivite testi yapılır. Test pozitifse yüksek doz diltiazem, nifedipin veya amlodipin kullanılabilir.
Kardiyak Rehabilitasyon ve Egzersiz
Denetimli egzersiz programları egzersiz kapasitesini artırır, belirtileri azaltır ve yaşam kalitesini iyileştirir. Aşırı yorucu aktivitelerden kaçınılmalı ancak tamamen hareketsiz kalınmamalıdır.
Atriyal Septostomi
Çok ileri vakalarda kalbin sağ ile sol üst odacığı arasında kontrollü delik açılır. Sağ kalp basıncını azaltır ancak oksijen seviyesini düşürür. Nadir uygulanır.
Akciğer Nakli veya Kalp-Akciğer Nakli
İlaç tedavisine yanıt vermeyen hastalarda akciğer nakli olabilir. Hem akciğer hem kalp hasar görmüşse kalp-akciğer nakli uygun hastalarda yapılabilir.
Pulmoner Hipertansiyondan Korunma Yolları Nelerdir?
Kalıtsal pulmoner hipertansiyon önlenemez ancak risk faktörlerini kontrol ederek hastalık gelişimi veya kötüleşmesi yavaşlatılabilir. Altta yatan hastalıkların erken tedavisi pulmoner hipertansiyon gelişimini önleyebilir veya geciktirebilir.
Sağlıklı yaşam tarzı hem kalp hem akciğer sağlığını destekler. Risk faktörlerinden kaçınmak ve kronik hastalıkları kontrol altında tutmak önemlidir.
Korunma stratejileri şunları içerir:
- Sigarayı bırakın veya hiç başlamayın. Sigara akciğer damarlarına ciddi zarar verir ve pulmoner hipertansiyon riskini önemli ölçüde artırır.
- Sol kalp hastalıklarını kontrol edin. Yüksek tansiyon, kalp yetmezliği, kalp kapak hastalıklarını düzenli takip edin ve tedavi edin. İlaçlarınızı düzenli kullanın.
- Akciğer hastalıklarınızı tedavi edin. KOAH, astım, akciğer fibrozu gibi kronik akciğer hastalıklarını düzenli takip ettirin. İnhalerlerinizi ve ilaçlarınızı düzenli kullanın.
- Uyku apnenizi tedavi ettirin. Uyku apneniz varsa CPAP cihazını düzenli kullanın. Tedavi edilmeyen uyku apnesi pulmoner hipertansiyon riskini ciddi şekilde artırır.
- Sağlıklı kiloda kalın. Fazla kilo hem kalbe hem akciğerlere yük bindirir. Obezite uyku apnesi riskini de artırır.
- Düzenli hafif egzersiz yapın. Doktorunuzla görüştükten sonra size uygun egzersiz programı oluşturun. Aşırı yorucu egzersizlerden kaçının.
- Yüksek irtifadan kaçının. Yüksek irtifa oksijen azlığı nedeniyle akciğer damar basıncını artırır. 2500 metre üzeri yerlere çıkmayın.
- İştah kesici ilaçlar kullanmayın. Bazı zayıflama ilaçları pulmoner hipertansiyona neden olabilir.
- Yasaklı madde kullanmayın. Kokain, amfetamin gibi uyarıcılar akciğer damarlarına ciddi zarar verir.
- Gebelik planlayın. Pulmoner hipertansiyonu olan kadınlarda gebelik hayati risk taşır. Mutlaka doktorunuzla konuşun, etkili doğum kontrolü kullanın.
- Grip ve zatürre aşısı olun. Akciğer enfeksiyonları durumu kötüleştirebilir. Yıllık grip aşısı ve pnömokok aşısı yaptırın.
- Düzenli kontrollere gidin. Pulmoner hipertansiyon tanısı aldıysanız düzenli takip önemlidir. Randevularınızı aksatmayın, ilaçlarınızı düzenli kullanın.
- Tuz alımını azaltın. Fazla tuz vücutta sıvı tutulmasına neden olur. Günlük tuz alımını 2 gramın altında tutun.
- Bol sıvı için. Dehidrasyondan kaçının. Günde en az 8 bardak su için (kalp yetmezliğiniz varsa sıvı kısıtlaması gerekebilir, doktorunuza danışın).
Ne Zaman Acil Servise Başvurmalısınız?
Pulmoner hipertansiyonun bazı belirtileri acil müdahale gerektirir. Özellikle ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma veya kanlı öksürük görülürse hemen 112 aranmalıdır.
Mevcut pulmoner hipertansiyon tanınız varsa ve belirtileriniz aniden kötüleşirse değerlendirme gerekir. Erken müdahale komplikasyonları önleyebilir.
Acil olarak 112 aranması gereken durumlar:
- Dinlenirken bile nefes alamama, konuşamama.
- Ani başlayan, keskin veya ezici göğüs ağrısı.
- Ani bilinç kaybı, dengeyi kaybederek düşme.
- Balgamda kan görülmesi veya ağızdan kan gelmesi.
- Dudaklar ve ciltte ciddi morarma.
- Dakikada 120’nin üzerinde kalp hızı, düzensiz çarpıntı.
- Ayakta duramayacak kadar şiddetli baş dönmesi, dengesizlik.
- Özellikle her iki bacakta birden ciddi ödem.
- Karnın hızla şişmesi, nefes almayı zorlaştırması.
- Nefes darlığı nedeniyle cümle kuramama.
- Ani başlayan aşırı terleme, ciltte solukluk, soğuk eller ve ayaklar.
